Στις 18 Νοεμβρίου 2026, η ιστορική αποστολή Voyager 1 της NASA θα καταγράψει ένα ακόμη ανεπανάληπτο ορόσημο. Το διαστημόπλοιο θα βρίσκεται σε απόσταση περίπου 26 δισεκατομμυρίων χιλιομέτρων από τη Γη, τόσο μακριά ώστε ένα σήμα που ταξιδεύει με την ταχύτητα του φωτός να χρειάζεται ακριβώς 24 ώρες για να φτάσει στον πλανήτη μας. Θα είναι το πρώτο ανθρώπινο κατασκεύασμα που θα έχει απομακρυνθεί σε απόσταση μίας ημέρας φωτός.
Το ορόσημο αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία καθώς πλησιάζει η συμπλήρωση 50 χρόνων από την εκτόξευση των δύο Voyager το 1977. Μαζί με τα επιστημονικά τους όργανα, τα διαστημόπλοια μεταφέρουν και έναν χρυσό δίσκο με ήχους, εικόνες και μηνύματα από τη Γη, αποτελώντας ένα μικρό αποτύπωμα της ανθρωπότητας που συνεχίζει να ταξιδεύει προς το άγνωστο.
Για τον Έλληνα επιστήμονα Σταμάτη Κριμιζή, ο οποίος συμμετείχε στην αποστολή από τα πρώτα στάδια του σχεδιασμού της, το Voyager είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα διαστημόπλοιο που έφτασε μακρύτερα από κάθε άλλο ανθρώπινο δημιούργημα.
«Το Voyager είναι το πιο μακρινό αντικείμενο της ανθρωπότητας και το μήνυμά μας προς τον Γαλαξία. Μεταφέρει και τον χρυσό δίσκο, με πληροφορίες για το τι είναι η ανθρωπότητα και από πού προήλθε», αναφέρει ο ίδιος σε δηλώσεις του στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.
Ο Σταμάτης Κριμιζής ήταν στην ομάδα από το 1971
Ο Σταμάτης Κριμιζής γεννήθηκε το 1938 στον Βροντάδο της Χίου και ακολούθησε μια σπουδαία ακαδημαϊκή πορεία στις Ηνωμένες Πολιτείες, με σπουδές Φυσικής στα πανεπιστήμια της Μινεσότα και της Αϊόβα. Το 1968 εντάχθηκε στο Εργαστήριο Εφαρμοσμένης Φυσικής (Applied Physics Laboratory) του Πανεπιστημίου Johns Hopkins, όπου ανέλαβε την ηγεσία της ομάδας που ασχολούνταν με τη διαστημική φυσική και την ανάπτυξη επιστημονικών οργάνων.
Η συμμετοχή του στο πρόγραμμα Voyager ξεκίνησε το 1971, έξι ολόκληρα χρόνια πριν από την εκτόξευση των διαστημοπλοίων. Εκείνη την εποχή η αποστολή δεν είχε ακόμη το όνομα με το οποίο έγινε γνωστή σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά ονομαζόταν Mariner Jupiter-Saturn 1977, πριν μετονομαστεί τελικά σε Voyager λίγο πριν από την απογείωση.
Ο Κριμιζής ήταν ο νεότερος επιστήμονας που εντάχθηκε στην αρχική επιστημονική ομάδα και ανέλαβε τον ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο του επικεφαλής ερευνητή για το όργανο Low Energy Charged Particle (LECP), το οποίο τοποθετήθηκε και στα δύο διαστημόπλοια. Σήμερα, σύμφωνα με τις αναφορές για την ιστορική αποστολή, αποτελεί τον μοναδικό εν ζωή επιστήμονα από την αρχική ομάδα που τη σχεδίασε και την υλοποίησε.
Το επιστημονικό όργανο που ταξίδεψε μέχρι τον διαστρικό χώρο
Το LECP σχεδιάστηκε για να μετρά φορτισμένα σωματίδια χαμηλής ενέργειας στο διάστημα, τα οποία προέρχονται από διαφορετικές πηγές, όπως ο Ήλιος και οι μαγνητόσφαιρες των πλανητών. Οι μετρήσεις αυτές βοηθούν τους αστροφυσικούς να κατανοήσουν πώς συμπεριφέρεται το διαστημικό περιβάλλον, πώς αλληλεπιδρά ο ηλιακός άνεμος με τα μαγνητικά πεδία και τι αλλάζει όσο ένα σκάφος απομακρύνεται από τον Ήλιο.
Η ευθύνη του Κριμιζή δεν περιορίστηκε στον αρχικό σχεδιασμό του πειράματος. Ως κεντρικός ερευνητής (Principal Investigator) είχε την επιστημονική εποπτεία του οργάνου και της ομάδας που ανέλυε τα δεδομένα του, παρακολουθώντας την αποστολή σε όλη τη διάρκειά της και αποκωδικοποιώντας μετρήσεις από περιοχές του Διαστήματος στις οποίες δεν είχε φτάσει ποτέ άλλο ανθρώπινο κατασκεύασμα.
Η συμβολή του αποδείχθηκε καθοριστική κατά την ιστορική διέλευση του Voyager 1 από τα όρια της ηλιόσφαιρας, όταν τα δεδομένα του LECP βοήθησαν τους ερευνητές να αναγνωρίσουν τις δραματικές αλλαγές στο περιβάλλον γύρω από το σκάφος.
Η στιγμή που περίμενε επί 35 χρόνια
Μία από τις σημαντικότερες στιγμές για τον Έλληνα ακαδημαϊκό ήρθε στις 25 Αυγούστου 2012. Τότε, τα δεδομένα του Voyager 1 έδειξαν μια εντυπωσιακή μεταβολή, καθώς τα σωματίδια που συνδέονταν με το ηλιακό περιβάλλον μειώθηκαν δραματικά, ενώ η ένταση των γαλαξιακών κοσμικών ακτίνων εκτοξεύθηκε.
Η αλλαγή ήταν τόσο απότομη, ώστε η ένταση της ηλιακής συνιστώσας έπεσε περίπου κατά 10.000 φορές. Για τους επιστήμονες, αυτό αποτέλεσε την αδιάσειστη ένδειξη ότι το Voyager 1 είχε περάσει πλέον την ηλιόπαυση και είχε εισέλθει επίσημα στον διαστρικό χώρο.
Ο ίδιος ο Κριμιζής έχει περιγράψει στη NASA πόσο ξεχωριστή ήταν εκείνη η περίοδος. Θυμάται ότι τα δεδομένα από τον Μάιο έως τον Αύγουστο του 2012 άρχισαν να δείχνουν πως κάτι μεγάλο συνέβαινε, με το όργανο LECP να καταγράφει τις πιο ενδεικτικές αλλαγές. Στην κρίσιμη επιστημονική συνάντηση που πραγματοποιήθηκε στο Jet Propulsion Laboratory τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, ο ίδιος ήταν πλέον απόλυτα πεισμένος ότι το σκάφος είχε βγει από το ηλιακό περιβάλλον, χαρακτηρίζοντας συγκλονιστικό το συναίσθημα του να αποτελείς μέλος αυτής της ιστορικής ανθρώπινης αποστολής.
«Δεν φανταζόμασταν ότι θα διαρκέσει τόσο πολύ»
Όταν ξεκίνησε το πρόγραμμα, οι προσδοκίες ήταν πολύ πιο περιορισμένες. Ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε διάρκεια αποστολής περίπου τεσσάρων ετών, με βασικό στόχο την εξερεύνηση του Δία και του Κρόνου. Κανείς δεν μπορούσε να γνωρίζει αν τα διαστημόπλοια θα άντεχαν για δεκαετίες, ούτε αν θα έφταναν κάποτε στα σύνορα της ηλιόσφαιρας.
«Δεν φανταζόμασταν ότι θα διαρκέσει τόσο πολύ», έχει αναφέρει ο Κριμιζής, θυμίζοντας παράλληλα τις δυσκολίες που αντιμετώπισε η επιστημονική ομάδα για να εξασφαλίσει τη χρηματοδότηση και τη συνέχιση του προγράμματος.
Η επέκταση της αποστολής άλλωστε δεν ήταν καθόλου αυτονόητη. Όταν το Voyager 2 έφτασε στον Ποσειδώνα το 1989 ολοκληρώνοντας την εξερεύνηση των εξωτερικών πλανητών, υπήρξε σοβαρός κίνδυνος να σταματήσει η χρηματοδότηση, καθώς το πρόγραμμα δεν αποτελούσε πλέον προτεραιότητα για το τμήμα πλανητικής επιστήμης της NASA. Τελικά, η μεταφορά του στο τμήμα ηλιακής και διαστημικής φυσικής έσωσε την αποστολή.
Για τον Κριμιζή, η εμπειρία όλων αυτών των δεκαετιών παραμένει ιδιαίτερα φορτισμένη συναισθηματικά. «Το να είσαι μέλος εκείνης της ομάδας είναι συγκινητικό», σημειώνει, περιγράφοντας τη βαθιά σχέση που έχει αναπτύξει με ένα πρόγραμμα το οποίο ξεπέρασε κάθε αρχική προσδοκία.
Οι ανακαλύψεις που άλλαξαν την εικόνα μας για το Ηλιακό Σύστημα
Τα δύο Voyager έδωσαν στους επιστήμονες τις πρώτες λεπτομερείς εικόνες και μετρήσεις από περιοχές του Ηλιακού Συστήματος που μέχρι τότε παρέμεναν σχεδόν άγνωστες. Πραγματοποίησαν τις μοναδικές μέχρι σήμερα κοντινές διελεύσεις από τον Ουρανό και τον Ποσειδώνα, εντόπισαν νέους δακτυλίους γύρω από πλανήτες και κατέγραψαν εντυπωσιακά γεωλογικά φαινόμενα στους δορυφόρους τους.
Στην Ιώ, τον δορυφόρο του Δία, παρατήρησαν για πρώτη φορά ενεργά ηφαίστεια εκτός Γης, ενώ στον Τρίτωνα του Ποσειδώνα κατέγραψαν πίδακες υλικού και έντονη γεωλογική δραστηριότητα. Παράλληλα, χαρτογράφησαν μαγνητικά πεδία και ζώνες ακτινοβολίας, προσφέροντας πολύτιμα δεδομένα που αξιοποιούνται μέχρι σήμερα.
Ο Κριμιζής έχει χαρακτηρίσει ως σημαντικότερη κατάκτηση των Voyager το γεγονός ότι η ανθρωπότητα κατάφερε να περάσει για πρώτη φορά από το ηλιακό της περιβάλλον στον διαστρικό χώρο. «Αυτό δεν πρόκειται να ξαναγίνει για πολλά χρόνια», σημειώνει, αναφερόμενος στη μοναδικότητα του εγχειρήματος.
Η δική του επιστημονική πορεία, βέβαια, δεν σταμάτησε εκεί, καθώς έχει συμμετάσχει ως επικεφαλής ερευνητής ή συνεργάτης σε 21 διαστημικές αποστολές της NASA και της ESA, μεταξύ των οποίων οι Cassini-Huygens, Galileo, Ulysses, MESSENGER και New Horizons, συνδέοντας το όνομά του με την εξερεύνηση σχεδόν κάθε πλανήτη του Ηλιακού Συστήματος.
Το επόμενο βήμα προς τον διαστρικό χώρο
Παρά τη μοναδική αντοχή τους, τα Voyager πλησιάζουν σταδιακά στο τέλος της λειτουργικής τους ζωής. Οι ραδιοϊσοτοπικές γεννήτριές τους παράγουν όλο και λιγότερη ηλεκτρική ενέργεια και οι μηχανικοί της NASA δίνουν συνεχή μάχη για να κρατήσουν το Voyager 1 στη ζωή, απενεργοποιώντας σταδιακά διάφορα όργανα ώστε να διατηρήσουν ενεργή την επικοινωνία με τη Γη.
Η πολύτιμη εμπειρία των δύο σκαφών αποτελεί πλέον τη βάση για τον σχεδιασμό μιας νέας φιλόδοξης αποστολής, του Interstellar Probe, η οποία θα στοχεύει στην εξερεύνηση του διαστρικού χώρου με σύγχρονα όργανα. Ακόμη και με τη σημερινή τεχνολογία, ωστόσο, ένα τέτοιο ταξίδι θα απαιτούσε περίπου 30 έως 35 χρόνια για να φτάσει στα σύνορα του Ηλιακού Συστήματος.
Στις 18 Νοεμβρίου, όταν το Voyager 1 θα βρεθεί σε απόσταση μίας ημέρας φωτός από τη Γη, θα επιβεβαιώσει με τον πιο εμφατικό τρόπο πως ένα εγχείρημα που ξεκίνησε με ορίζοντα μόλις τεσσάρων ετών κατάφερε να φτάσει πολύ πέρα από όσα τολμούσαν να φανταστούν οι δημιουργοί του, κουβαλώντας για πάντα μαζί του τον χρυσό δίσκο με το αποτύπωμα της ανθρωπότητας.
Με τη ματιά του Techmaniacs
Τα δύο Voyager είναι σίγουρα τα πιο αγαπημένα σκάφη της ανθρωπότητας, που για πάνω από 49 χρόνια συνεχίζουν να μας προσφέρουν μοναδικές συγκινήσεις. Είναι τα διαστημόπλοια που άλλαξαν ριζικά την εικόνα που είχαμε για το Ηλιακό Σύστημα και για τους κόσμους γύρω μας. Ακόμα και όταν η ενέργειά τους τελειώσει οριστικά, θα συνεχίσουν να μεταφέρουν τους χρυσούς δίσκους τους στο σύμπαν και μαζί με αυτούς ολόκληρη την κληρονομιά του πολιτισμού μας.
Για εμάς είναι μία από τις μεγαλύτερες στιγμές της ανθρωπότητας και της παγκόσμιας επιστήμης. Η επιστήμη είναι αυτή που οδηγεί τον άνθρωπο στα πέρατα του Σύμπαντος και ως είδος οφείλουμε να τιμούμε πολύ περισσότερο τους σπουδαίους επιστήμονες όπως ο Σταμάτης Κριμιζής, παρά τους εφήμερους διάσημους της εποχής μας.
