Η σύγχρονη ιατρική είναι ο βασικός λόγος που μέσα σε έναν αιώνα η ανθρωπότητα κατάφερε να αυξήσει δραματικά την επιβίωσή της και μάλιστα την καλή ζωή μέχρι την ηλικία των 80 ετών κατά μέσο όρο. Η ιατρική είναι που κατάφερε να αποκωδικοποιήσει το ανθρώπινο γονιδίωμα και να εξαλείψει θανατηφόρες ασθένειες, ενώ τα εμβόλια μείωσαν δραματικά την παιδική θνητότητα. Κι όμως, η παγκόσμια αγορά ευεξίας και εναλλακτικής ιατρικής ανθεί, ξεπερνώντας σε αξία τα 5 τρισεκατομμύρια δολάρια. Όμως πίσω από τις φανταχτερές συσκευασίες και τους “influencers” δε θα βρούμε κάποια καινοτομία. Θα βρούμε όμως την επιστροφή σε ιατρικές αντιλήψεις και πρακτικές του Μεσαίωνα.
Η απάτη του detox και η θεωρία των χυμών
Η βιομηχανία ευεξίας έχει καταφέρει να πείσει μια μεγάλη μερίδα των ανθρώπων πως το σώμα μας είναι «μολυσμένο» από τοξίνες και πως πρέπει να το καθαρίσουμε και να το εξαγνίσουμε με τα προϊόντα τους. Υποστηρίζουν πως οι φαρμακευτικές είναι η κακή βιομηχανία, ενώ η δική τους είναι η καλή βιομηχανία. Η αφήγησή τους είναι όμως μια πιστή αντιγραφή της Γαληνικής Ιατρικής και της μεσαιωνικής Θεωρίας των Τεσσάρων Χυμών. Αυτοί είναι το αίμα, το φλέγμα, η κίτρινη και η μαύρη χολή. Κατά τον Μεσαίωνα, αρκετοί γιατροί πίστευαν πως οι ασθένειες προέρχονται από την ανισορροπία των χυμών, που ήταν αποτέλεσμα “ακαθαρσίας”. Για αυτό οι γιατροί της εποχής πρότειναν αφαίμαξη, βεντούζες και άλλους περίεργους τρόπους για να «καθαρίσουν» τον οργανισμό μας. Φυσικά, κανένας από αυτούς τους τρόπους δεν κατάφερε να ανεβάσει το προσδόκιμο ζωής πάνω από τα 50-60 έτη. Μάλιστα, λόγω της παιδικής θνησιμότητας, ο μέσος όρος ζωής ήταν τα 30 έτη.
Σήμερα, καθώς η αφαίμαξη είναι μια επώδυνη, επικίνδυνη και δύσκολη διαδικασία, οι σύγχρονοι πωλητές μαντζουνιών την αντικατέστησαν με τα detox teas και τις πολύ αυστηρές χυμοθεραπείες. Όμως η επιστήμη έχει πολύ διαφορετική άποψη, αφού τα νεφρά και το συκώτι μας αποτελούν ήδη τον τελειότερο μηχανισμό αποτοξίνωσης.
Στην μελέτη των Klein & Kiat (2015), που δημοσιεύτηκε στο Journal of Human Nutrition and Dietetics, οι ερευνητές εξέτασαν το σύνολο της διαθέσιμης βιβλιογραφίας για τις δίαιτες αποτοξίνωσης. Τα αποτελέσματα ήταν ξεκάθαρα. Δεν υπάρχει καμία κλινική απόδειξη πως αυτά τα προϊόντα που κυκλοφορούν στην αγορά θα απομακρύνουν τοξίνες από τον οργανισμό μας, ενώ δεν υπάρχει συγκρίσιμο όφελος σε σχέση με τους φυσικούς μηχανισμούς του ήπατος, που ήδη διαθέτουμε στο σώμα μας. Στον αντίποδα όμως, έρχονται με κινδύνους ηλεκτρολυτικών διαταραχών και διατροφικών ελλείψεων, που δημιουργούν σοβαρά προβλήματα στον οργανισμό μας και το σώμα μας.
Η «επιστημονικοφανής» γλώσσα και το Galileo Gambit
Είναι εντυπωσιακό το ότι η ψευδοεπιστήμη έχει καταφέρει να πείσει ακόμα και το μορφωμένο κοινό. Πώς το πέτυχε όμως αυτό;
Ο καθηγητής Δικαίου Υγείας και Πολιτικής Timothy Caulfield (University of Alberta), συγγραφέας του «Is Gwyneth Paltrow Wrong About Everything?», περιγράφει το φαινόμενο της «επιστημονικοφανούς» γλώσσας (sciencey language). Αυτό είναι ένα φαινόμενο που παρατηρείται όταν εμπορικές εταιρείες ευεξίας ιδιοποιούνται αυθεντικούς επιστημονικούς όρους (π.χ. «κυτταρική αναγέννηση», «μικροβίωμα», «οξειδωτικό στρες», «ενεργειακά πεδία») και τους αποσυνδέουν από το επιστημονικό τους πλαίσιο για να πουλήσουν μη αδειοδοτημένα σκευάσματα.
Όταν όμως η επιστημονική κοινότητα καταρρίπτει αυτούς τους ισχυρισμούς των ψευδοεπιστημονικών εταιρειών, τότε η βιομηχανία «ευεξίας» καταφεύγει στο λογικό σφάλμα, γνωστό και ως Galileo Gambit. Πρόκειται για έναν ισχυρισμό που λέει πως όπως η εκκλησία κυνήγησε τον Γαλιλαίο επειδή είπε την αλήθεια, έτσι και το «κατεστημένο» της επιστήμης και της ιατρικής, ανοίγει πόλεμο στην εναλλακτική ευεξία επειδή «φοβάται τα μυστικά της». Βέβαια, ο ισχυρισμός αυτός είναι εσφαλμένος εξ αρχής, αφού η επιστημονική απόδειξη δεν βασίζεται στον δογματισμό, αλλά στην παρουσίαση επαληθεύσιμων δεδομένων. Κοινώς, η επιστήμη μιλάει με αποδείξεις που μπορεί ο καθένας να ελέγξει και η βιομηχανία με λόγια που δεν αποδεικνύονται από κανέναν και το κοινό απλά πρέπει να εμπιστευτεί την υγεία του σε αυτούς.
Το πρόβλημα της εμπιστοσύνης και η στροφή στους influencers
Η απομάκρυνση από την επιστήμη και η επιστροφή στις πρακτικές του Μεσαίωνα δεν βασίζονται μόνο στην άγνοια του κοινού. Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια βαθιά κρίση στην εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Φυσικά, πηγή της είναι η πανδημία COVID-19 και ο τρόπος που έγινε η διαχείρισή της. Όπως επισημαίνουν κοινωνιολόγοι της υγείας, η δημόσια προβολή των επιστημονικών αβεβαιοτήτων, των αλλαγών στις οδηγίες και της πολιτικής αντιπαράθεσης εξέπεμψε λανθασμένα την εικόνα μιας «αναξιόπιστης» ιατρικής. Όταν μάλιστα στο παιχνίδι μπήκαν και αναξιόπιστα πρόσωπα, που εξυπηρετούσαν συγκεκριμένες πολιτικές, χωρίς διαφάνεια, τότε το κοινό άρχισε να γυρίζει την πλάτη του στη σύγχρονη ιατρική.
Την ίδια στιγμή, η περίθαλψη αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα μεγάλου κόστους και μεγάλες λίστες αναμονής, ενώ στις ιδιωτικές δομές παρατηρούμε μια απρόσωπη και βιομηχανοποιημένη αντιμετώπιση του ασθενούς. Οι δημόσιες δομές είναι υποστελεχωμένες και οι γιατροί δεν πληρώνονται αρκετά, ούτε έχουν τα απαραίτητα εργαλεία για να κάνουν τη δουλειά τους όπως πρέπει. Για αυτό ο κόσμος έχει αρχίσει να χάνει την εμπιστοσύνη του στη σύγχρονη ιατρική, όχι επειδή την γνωρίζει και για αυτό την απορρίπτει, αλλά γιατί προωθούνται λανθασμένα άτομα, ενώ τα ικανά άτομα παλεύουν για τα αυτονόητα με περικοπές και προβλήματα.
Κάπου εδώ ήρθαν οι influencers και οι coaches της ευεξίας. Σε αντίθεση με την επιστήμη, παρουσιάζουν τα πράγματα απλά και περνούν ένα προφίλ ενσυναίσθησης, με καθησυχαστικές απαντήσεις σε προβλήματα υγείας που είναι αρκετά σύνθετα και κρίσιμα. Έτσι, με την υπόσχεση πως με ένα χάπι από βότανα θα θεραπεύσεις τη χρόνια κόπωση, η διαδικασία φαντάζει πολύ πιο εύκολη και προφανώς πιο ελκυστική από την αβεβαιότητα μιας μακροχρόνιας διάγνωσης ώστε να βρεθούν οι πραγματικές αιτίες.
Διαφορά μεθοδολογίας: Εμπειρισμός vs. Επιστημονική Μέθοδος
Εδώ θα πρέπει να ξεκαθαρίσουμε κάτι. Δεν λέμε πως οι influencers λειτουργούν απαραίτητα με δόλο. Βέβαια, και οι γιατροί του Μεσαίωνα δε λειτουργούσαν με δόλο. Η θεωρία του «μιασμού» (ότι ο «κακός αέρας» από στάσιμα νερά προκαλεί ασθένειες) βασιζόταν σε μια πραγματική παρατήρηση. Αυτή ήταν πως οι βάλτοι και τα στάσιμα νερά συνδέονταν με την ελονοσία. Το πρόβλημα ήταν η άγνοια στον μηχανισμό μετάδοσης της ασθένειας, που ήταν τα κουνούπια και τα παράσιτα. Αυτά συμβαίνουν όμως όταν υπάρχει άγνοια και έχουμε απουσία καλά ορισμένης μεθοδολογίας.
Στη σύγχρονη επιστήμη δε λειτουργεί με αυτό τον τρόπο. Δεν λέει κανείς πως είναι αλάνθαστη, έχει όμως μια μεθοδολογία στη χρήση τυφλών κλινικών δοκιμών (RCTs), στη διασταύρωση δεδομένων, στην ομότιμη αξιολόγηση (peer review) και στη διάθεση αναθεώρησης των συμπερασμάτων όταν προκύπτουν νέα στοιχεία. Για αυτό και ένα φάρμακο ή ένα εμβόλιο, χρειάζεται χρόνια ερευνών και δοκιμών, πριν κυκλοφορήσει στην αγορά.
Η βιομηχανία εναλλακτικής ευεξίας από την άλλη, απορρίπτει όλη την επιστημονική διαδικασία και βασίζεται αποκλειστικά σε προσωπικές μαρτυρίες και στο φαινόμενο Placebo. Καμία έρευνα για την ασφάλεια των σκευασμάτων και καμία μελέτη για τις μακροχρόνιες επιπτώσεις μιας εναλλακτικής θεραπείας.
Με τη ματιά του Techmaniacs
Προφανώς η ευεξία από την ποιοτική και σωστή διατροφή, σε συνδυασμό με την άσκηση είναι κάτι που ισχύει και είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο. Όμως όταν η ευεξία γίνεται ένα εμπόρευμα φόβου και άρνησης της σύγχρονης ιατρικής, αρχίζει να δημιουργείται ένα τεράστιο πρόβλημα.
Για να διορθωθεί η κατάσταση που δημιούργησαν οι πολιτικές της πανδημίας, που ακόμα και εγώ αμφισβητώ για διάφορους λόγους, θα πρέπει να αλλάξει ο τρόπος της επικοινωνίας της επιστήμης. Θα πρέπει να δημιουργηθεί ένα σύστημα διαφάνειας και φυσικά θα πρέπει να επενδυθούν χρήματα στην περίθαλψη. Γιατροί υπάρχουν και μάλιστα πάρα πολύ καλοί, όμως ακόμα και αυτοί χρειάζονται τα μέσα για να μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους. Όταν τα προβλήματα αυτά μειωθούν, τότε οι γιατροί θα αποκτήσουν πάλι σχέση εμπιστοσύνης με τους ασθενείς, καθώς θα μπορούν να τους βλέπουν με πιο ανθρώπινη προσέγγιση.
Η επιστήμη είναι η μόνη που μπορεί να δώσει απαντήσεις και να σώσει ζωές και αυτό το έχει αποδείξει εκατομμύρια φορές στο παρελθόν. Η παιδική θνησιμότητα είναι σε ιστορικό χαμηλό και άνθρωποι με ανίατες ασθένειες ζουν πολύ παραπάνω, ακριβώς επειδή η σύγχρονη ιατρική προχωράει. Δεν μπορούμε να κρίνουμε έναν ολόκληρο κλάδο που σώζει ζωές, από πολιτικές αποφάσεις που πάρθηκαν σε μια πανδημία.
Το μόνο σίγουρο είναι όμως πως δε μπορούμε να βασίζουμε την υγεία μας σε άτομα που δεν έχουν καμία γνώση ιατρικής, ενώ έχουν πλήρη άγνοια σε θέματα υγείας. Είναι σαν να πηγαίνεις το αυτοκίνητό σου στον ανθοπώλη για να σου φτιάξει τα φρένα. Δεν θα έχει καλή κατάληξη.
