Η ποπ κουλτούρα και το σινεμά μας έχουν δημιουργήσει μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα για τους καρχαρίες. Είναι εκείνη του μοναχικού, αχόρταγου φονιά που περιπολεί στα βάθη, έτοιμος να επιτεθεί σε ό,τι κινείται. Μόνο που η πραγματικότητα είναι πολύ πιο περίπλοκη και πολύ πιο ενδιαφέρουσα.
Για μένα, βέβαια, αυτό το δέος ήταν που με έκανε να τους θαυμάζω από μικρός. Ίσως γι’ αυτό έχετε πετύχει κατά καιρούς αρκετά άρθρα για αυτούς στο Techmaniacs. Είναι οι απόλυτοι θηρευτές του πλανήτη και παραδέχομαι ότι μπορώ να κάθομαι να τους χαζεύω με τις ώρες σε όποιο ενυδρείο κι αν βρεθώ. Βέβαια, άλλο να τους βλέπεις πίσω από το τζάμι κι άλλο να κολυμπάς δίπλα τους…
Με εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια εξέλιξης στην πλάτη τους, οι καρχαρίες έχουν εξελίξει ικανότητες που ξεπερνούν τη φαντασία. Και το πιο απρόσμενο; Πολλές από αυτές τις προσαρμογές αποκαλύπτουν μια εντελώς διαφορετική πλευρά. Μαθαίνουν, ξεχωρίζουν ποσότητες, κάνουν παρέες, προσανατολίζονται με το μαγνητικό πεδίο της Γης και —όσο κι αν ακούγεται εξωφρενικό— αντιδρούν μέχρι και στη τζαζ.
Πάμε να δούμε εννέα πράγματα που αλλάζουν τελείως την εικόνα που είχαμε για αυτούς.
1. Είναι παλαιότεροι από τα δέντρα και τους δεινόσαυρους
Οι καρχαρίες δεν είναι απλώς παλιοί οργανισμοί. Είναι αληθινά «ζωντανά απολιθώματα». Τα πρώτα δείγματα που συνδέονται με τους προγόνους τους πάνε πίσω στο χρόνο περίπου 450 εκατομμύρια χρόνια.
Για να καταλάβουμε για τι μεγέθη μιλάμε: όταν εμφανίστηκαν τα πρώτα δέντρα στη Γη (πριν από 390 εκατ. χρόνια), οι καρχαρίες είχαν ήδη 60 εκατομμύρια χρόνια προϋπηρεσία στους ωκεανούς. Όσο για τους δεινόσαυρους; Αυτοί εμφανίστηκαν πολύ αργότερα, μόλις πριν από 230 εκατομμύρια χρόνια. Ουσιαστικά, οι προπάτορες των σημερινών καρχαριών κυνηγούσαν στις θάλασσες όταν η στεριά δεν είχε καν δέντρα.
2. Επιβίωσαν από 5 μαζικές εξαφανίσεις ειδών
Αν υπάρχει ένα πλάσμα στον πλανήτη που αρνείται να πεθάνει, είναι αυτό. Στην ιστορία της Γης έχουν συμβεί πέντε μεγάλα γεγονότα μαζικής εξαφάνισης, όπου η ζωή σχεδόν μηδένισε. Οι καρχαρίες πέρασαν και από τις πέντε δοκιμασίες αλώβητοι.
Η πιο άγρια ήταν η εξαφάνιση στο τέλος της Πέρμιας περιόδου (γνωστή ως «Great Dying» ή Μεγάλος Θάνατος), πριν από 252 εκατομμύρια χρόνια. Τότε εξαφανίστηκε το 70% των ειδών στη στεριά και πάνω από το 90% στη θάλασσα. Κι όμως, οι καρχαρίες βρήκαν τον τρόπο, προσαρμόστηκαν, εξελίχθηκαν και σήμερα αριθμούν πάνω από 500 διαφορετικά είδη.
3. Θυμούνται για τα καλά και καταλαβαίνουν από… ποσότητες
Η παλιά αντίληψη ήθελε τον εγκέφαλο του καρχαρία να κινείται μόνο με πρωτόγονα ένστικτα: φαγητό, επίθεση, αναπαραγωγή. Η επιστήμη πλέον το καταρρίπτει εντελώς αυτό.
Σε δοκιμές με νεαρούς γκρι καρχαρίες μπαμπού (Chiloscyllium plagiosum), αποδείχθηκε ότι μπορούσαν να εκπαιδευτούν ώστε να αναγνωρίζουν γεωμετρικά σχήματα και οπτικές ψευδαισθήσεις. Και το εντυπωσιακό; Θυμόντουσαν το «μάθημα» για σχεδόν έναν χρόνο μετά!
Το ακόμα πιο κουλό; Έχουν αριθμητική αντίληψη. Μπορούν να ξεχωρίσουν το 3 από το 5 ή το 4 από το 7. Φυσικά δεν λύνουν εξισώσεις, αλλά αυτή η ικανότητα τους βοηθά να υπολογίζουν αμέσως πού υπάρχει μεγαλύτερη συγκέντρωση τροφής.
4. Προτιμούν τη τζαζ από την κλασική μουσική
Αυτό κι αν ακούγεται σαν τρολάρισμα, αλλά είναι πραγματική έρευνα του Πανεπιστημίου Macquarie στην Αυστραλία σε καρχαρίες του είδους Port Jackson (Heterodontus portusjacksoni).
Οι ερευνητές προσπάθησαν να τους εκπαιδεύσουν να συνδέουν ένα ακουστικό ερέθισμα με το φαγητό. Το απρόσμενο ήταν ότι τα ζώα έμαθαν τη διαδικασία πανγρήγορα όταν οι επιστήμονες χρησιμοποιούσαν τζαζ μουσική. Όταν όμως έβαζαν κλασική, οι καρχαρίες απλά μπερδεύονταν και δεν κινούνταν προς το σημείο ταΐσματος.
(Προσωπικά, αν μου έλεγες ότι ένας καρχαρίας αντιδρά στη μουσική, θα πόνταρα σε heavy metal, αλλά οι συχνότητες της τζαζ φαίνεται πως διείσδυαν πολύ καλύτερα στο αισθητηριακό τους σύστημα).
5. Γεννούν ζωντανά μικρά και έχουν… «αφαλό»
Οι περισσότεροι νομίζουν ότι όλοι οι καρχαρίες γεννούν αβγά, αλλά η αναπαραγωγή τους είναι πολύ πιο περίπλοκη.
Είδη όπως οι ταυροκαρχαρίες και οι σφυροκέφαλοι είναι καθαρά ζωοτόκα. Τα έμβρυα μεγαλώνουν μέσα στη μήτρα της μητέρας και τρέφονται μέσω πλακούντα και ενός ομφάλιου λώρου, ακριβώς όπως τα θηλαστικά. Όταν γεννιούνται, έχουν μάλιστα μια μικρή ουλή στο δέρμα τους — ένα κανονικό σημαδάκι αφαλού που σβήνει με τον καιρό.
Άλλα είδη πάλι είναι ωοζωοτόκα: τα αυγά εκκολάπτονται μέσα στη μήτρα και τα νεογνά βγαίνουν ζωντανά. Στον αγκαθωτό σκυλόψαρο, μάλιστα, η εγκυμοσύνη κρατάει μέχρι και δύο ολόκληρα χρόνια!
6. Ο αγώνας επιβίωσης ξεκινά πριν καν γεννηθούν
Αν ψάχνετε για το πιο σκληροπυρηνικό ξεκίνημα στη ζωή, ο ταυροκαρχαρίας της άμμου (Carcharias taurus) παίρνει το βραβείο.
Τα θηλυκά διαθέτουν δύο μήτρες όπου αναπτύσσονται παράλληλα αρκετά έμβρυα. Μόλις τα έμβρυα βγάλουν τα πρώτα τους δόντια, το μεγαλύτερο και πιο δυνατό έμβρυο σε κάθε μήτρα αρχίζει να τρώει τα αδέλφια του! Ο λεγόμενος ενδομήτριος κανιβαλισμός.
Στο τέλος μένει μόνο ένα σε κάθε μήτρα, το οποίο συνεχίζει να τρέφεται με τα άγονα αβγά της μητέρας. Όταν γεννιούνται, τα δύο επιζώντα μικρά έχουν ήδη μήκος σχεδόν ένα μέτρο και είναι έτοιμοι κυνηγοί. Μιλάμε για την απόλυτη φυσική επιλογή πριν καν αντικρίσουν το φως της ημέρας.
7. Δεν είναι μοναχικοί: Κάνουν παρέες και «κολλητούς»
Η εικόνα του απομονωμένου δολοφόνου που περιπλανιέται μόνος στον ωκεανό είναι καλή για το Χόλιγουντ, αλλά επιστημονικά ανακριβής.
Παρατηρήσεις σε γκρι καρχαρίες των υφάλων έδειξαν ότι σχηματίζουν σταθερές κοινωνικές ομάδες για χρόνια. Φεύγουν για κυνήγι και επιστρέφουν στους ίδιους «φίλους». Στους νεαρούς λεμονοκαρχαρίες, μάλιστα, διαπιστώθηκε ότι κινούνται μαζί και μαθαίνουν ο ένας από τον άλλο, ανταλλάσσοντας ουσιαστικά «πληροφορίες» για καλές περιοχές κυνηγιού.
Ακόμα και στους μεγάλους λευκούς καταγράφηκαν συμμαχίες: δύο λευκοί, ο Simon και ο Jekyll, εντοπίστηκαν να ταξιδεύουν παρέα για πάνω από 6.000 χιλιόμετρα κατά μήκος του Ατλαντικού.
8. Το δέρμα τους είναι φτιαγμένο από… δόντια
Αν χαϊδέψεις έναν καρχαρία από το κεφάλι προς την ουρά, φαίνεται λείος. Αν δοκιμάσεις ανάποδα, θα νιώσεις γυαλοχαρτο.
Αυτό συμβαίνει γιατί το δέρμα τους καλύπτεται από εκατομμύρια μικροσκοπικά δερματικά οδοντίδια (denticles) — δομές με την ίδια σύνθεση που έχουν τα δόντια. Αυτό το «πανοπλιακό» δέρμα μειώνει την αντίσταση του νερού, επιτρέποντάς τους να κολυμπούν τελείως αθόρυβα.
Μάλιστα, πριν την τεχνολογία, οι άνθρωποι το χρησιμοποιούσαν ως φυσικό γυαλόχαρτο. Στην Ιταλία του 18ου αιώνα, τεχνίτες το χρησιμοποιούσαν για το φινίρισμα σε ξύλα και μάρμαρα, όπως τα ανεκτίμητα βιολιά Stradivarius, ενώ στη Βρετανία το αποκαλούσαν shagreen και επένδυαν λαβές από σπαθιά για σταθερό κράτημα.
9. Έχουν μια «έκτη αίσθηση» που εντοπίζει τα πάντα
Εκτός από την όραση και την όσφρηση, οι καρχαρίες διαθέτουν ένα αισθητηριακό σύστημα που εμείς ούτε να φανταστούμε δεν μπορούμε.
Στο κεφάλι και το ρύγχος τους έχουν εκατοντάδες μικρούς πόρους γεμάτους με μια ειδική αγώγιμη γέλη. Είναι οι αμπούλες του Lorenzini (Ampullae of Lorenzini).
Αυτοί οι υποδοχείς ανιχνεύουν ακόμα και τα πιο ανεπαίσθητα ηλεκτρικά πεδία — όπως τους χτύπους της καρδιάς άλλων ζώων. Έτσι, ένας καρχαρίας μπορεί να βρει ένα ψάρι θαμμένο κάτω από την άμμο στο απόλυτο σκοτάδι. Παράλληλα, η ίδια έκτη αίσθηση λειτουργεί σαν εσωτερική πυξίδα που διαβάζει το μαγνητικό πεδίο της Γης στα μεγάλα ταξίδια τους.
