Βρέθηκε χαμένη σελίδα από το έργο του Αρχιμήδη και αποτελεί τεράστια έκπληξη

Τελευταία είναι πολύ σύνηθες να γίνονται τεράστιες παλαιολογικές και αρχαιολογικές ανακαλύψεις, με ανεκτίμητα κειμήλια να εμφανίζονται ξεχασμένα σε συρτάρια και αποθήκες, να μαζεύουν σκόνη.

Τώρα έχουμε μια ανακάλυψη με άρωμα Ελλάδας, αφού βρέθηκε μια χαμένη σελίδα από ένα αρχαίο ελληνικό χειρόγραφο, γραμμένο από έναν από τους μεγαλύτερους επιστήμονες στην ιστορία του ανθρώπινου είδους, τον Αρχιμήδη. Οι ερευνητές του CNRS της Γαλλίας, χαρακτηρίζουν το παλίμψηστο του Αρχιμήδη σαν «ένα από τα πιο σημαντικά σωζόμενα χειρόγραφα της αρχαιότητας».

Η απόλυτη έκπληξη

Όλα ξεκίνησαν σαν αστείο, όταν ο Victor Gysembergh είπε στους συναδέλφους του «Ας δούμε αν υπάρχει κάποιο παλίμψηστο (αρχαίο αντικείμενο ή περγαμηνή) στο Μπλουά». Ο ίδιος μπορεί να το είπε αστειευόμενος, όμως δεν ήταν κάτι αδύνατο. Η πόλη Μπλουά είχε ευνοηθεί στο παρελθόν από ευγενείς και βασιλείς του ancien regime, του πολιτικού συστήματος της Γαλλίας πριν την γαλλική επανάσταση. Αυτό σημαίνει πως η περιοχή θα μπορούσε να αποτελεί ένα μέρος που φυλάσσονται αρχαία κειμήλια.

Ακόμα και έτσι όμως, ήταν έκπληξη όταν έψαξαν τα αρχεία του μουσείου καλών τεχνών της πόλης και βρήκαν την περγαμηνή. «Ήταν πολύ απροσδόκητο να βρουν ένα ελληνικό χειρόγραφο», δήλωσε ο Gysembergh στο France 24 την περασμένη εβδομάδα. «Και ακόμη περισσότερο να βρουν μια επιστημονική πραγματεία του 10ου αιώνα!»

Η αναζήτησή του στον ηλεκτρονικό κατάλογο του μουσείου είχε αποκαλύψει μία μόνο σελίδα. Στη μία πλευρά φωτιζόταν ο προφήτης Τανάχ Δανιήλ και δύο λιοντάρια· στην άλλη διασταυρούμενες γραμμές από σχολαστικά αντιγραμμένα ελληνικά γράμματα. Η εικονογράφηση, παρά την εμφάνισή της, αποδείχθηκε λιγότερο από έναν αιώνα παλιά – προστέθηκε τη δεκαετία του 1940 σε μια συγκεχυμένη προσπάθεια να αυξηθεί η αγοραία αξία του χειρόγραφου. Η άλλη πλευρά, ωστόσο, ήταν κάτι ξεχωριστό.

Το 1229 μεταγράφηκαν πάρα πολλές βυζαντινές χριστιανικές προσευχές και ένας από τους μοναχούς που κάναν την μεταγραφή, φαίνεται πως ξέμεινε από περγαμηνή. Έτσι, χρησιμοποίησέ μία περγαμηνή που είχε, στην οποία υπήρχαν γεωμετρικά διαγράμματα και μαθηματικές προτάσεις. Περιέγραφε μια σειρά από ενδιάμεσά βήματα στη διαδικασία εύρεσης του εμβαδού μιας σφαίρας, κάτι που έκανε για πρώτη φορά ο Αρχιμήδης στην πραγματεία του, του 225 π.Χ. «Περί της σφαίρας και του κυλίνδρου». Θα ήταν υπερβολή να ελπίζουμε πως πρόκειται όντως για το έργο του Αρχιμήδη;

Η ιστορία γύρω από το παλίμψηστο του Αρχιμήδη είναι πολυτάραχη

Το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη είναι ένα από τα τρία μόλις αποσπάσματα στοιχείων που αποδεικνύουν ότι ο Αρχιμήδης, ναι, αυτός ο  Αρχιμήδης: ο αρχαίος Έλληνας μαθηματικός, φυσικός, μηχανικός, αστρονόμος, εφευρέτης και διαβόητος γυμνιστής που φώναζε – ήταν κάτι περισσότερο από ένας απλός θρύλος.

Η σελίδα αυτή είναι κάτι σαν περιληπτικό έργο. Η πλήρης περγαμηνή περιέχει όχι μόνο το «Περί της σφαίρας και του κυλίνδρου», αλλά και άλλες έξι μαθηματικές και φυσικές πραγματείες, μια επιλογή πολιτικών λόγων του Υπερείδη και ένα σχόλιο σε ένα έργο του Αριστοτέλη. Αυτό που φαίνεται σαν μια απίστευτα πολύτιμη περγαμηνή σήμερα, τα κείμενα των αρχαίων Ελλήνων δεν ήταν πάντα σεβαστά, ιδιαίτερα στο Βυζάντιο και τους χριστιανούς της εποχής. Μην ξεχνάμε πως ακόμα και σήμερα, στους αναθεματισμούς την Κυριακή της Ορθοδοξίας, διαβάζονται στις εκκλησίες της χώρας μας και οι αναθεματισμοί κατά των Ελλήνων.

«Ο Αρχιμήδης έγραψε τις πραγματείες του σε ρολά παπύρου, τα πρωτότυπα των οποίων έχουν χαθεί», εξήγησε η Mary Miller, τότε παραγωγός του μουσείου επιστημών Exploratorium του Σαν Φρανσίσκο και μέλος της ομάδας που τεκμηρίωσε μια έρευνα για το Παλίμψηστο το 2007. «Ωστόσο, τα έργα του αντιγράφηκαν πιστά από γενιές γραμματέων και έκαναν το άλμα σε δεμένη περγαμηνή από δέρμα κατσίκας κάποια στιγμή στα τέλη του πέμπτου αιώνα, πιθανώς στην Κωνσταντινούπολη».

Αυτά πιθανότατα φυλάσσονταν στις μεγάλες βιβλιοθήκες της Κωνσταντινούπολης, μέχρι τις σταυροφορίες, όταν εισέβαλαν δυτικοί στρατοί και λεηλάτησαν, βανδάλισαν, κατέστρεψαν και έκλεψαν ότι και όσους βρήκαν. Μια περγαμηνή 300 ετών όμως, κατάφερε να βγει και να φτάσει στο μοναστήρι του Αγίου Σάββα, στην Παλαιστίνη.

Μόλις 25 χρόνια αργότερα, ωστόσο, ένας άντρας έκανε αυτό που η Δ΄ Σταυροφορία δεν μπόρεσε. «Το 1229, ένας Έλληνας ιερέας που χρειαζόταν περγαμηνή για ένα βιβλίο προσευχών αποσυναρμολόγησε το χειρόγραφο του Αρχιμήδη», έγραψε η Miller. «[Αυτός] ξύσε και έπλυνε τις σελίδες και αντέγραψε λειτουργικό κείμενο πάνω στα γραπτά του Αρχιμήδη με μια διαδικασία γνωστή ως παλίμψηστο».

«Όσο τρομακτικό κι αν φαίνεται τώρα αυτό, το αρχικό κείμενο πιθανότατα δεν θα είχε επιβιώσει αν ο γραφέας δεν το είχε ανακυκλώσει και οι επόμενοι μοναχοί δεν είχαν διατηρήσει το βιβλίο προσευχών», πρόσθεσε. Σε άλλη περίπτωση, πιθανότατα θα το κατέστρεφαν, αφού όπως είπαμε και παραπάνω, η χριστιανική θρησκεία έχει ένα μένος κατά της ελληνικής πραγματείας.

Κανονικά, η ιστορία θα τελείωνε κάπου εδώ, με το παλίμψηστο να παραμένει κρυμμένο σε ένα απομονωμένοι μοναστήρι και το έργο του Αρχιμήδη καλά κρυμμένο πίσω από μια περγαμηνή με μεσαιωνικές προσευχές. Κάπου εδώ όμως ήρθε ο Johan Heiberg, που το 1906 επισκέφθηκε το μοναστήρι και φωτογράφησε λεπτομερώς κάθε σελίδα, αποτυπώνοντας για πάντα όλο το χειρόγραφο.

Ήταν μια νέα εποχή φήμης για τον Αρχιμήδη. Ο Heiberg, καθηγητής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, ήξερε τι έβλεπε κάτω από αυτές τις προσευχές και προσπάθησε όσο καλύτερα μπορούσε να αποκωδικοποιήσει ό,τι μπορούσε. Δημοσίευσε επιστημονικά άρθρα σχετικά με τα μέρη που μπορούσε να αποκρυπτογραφήσει και δημοσίευσε τις φωτογραφίες του ως μέρος ενός νέου ολοκληρωμένου έργου του Αρχιμήδη τη δεκαετία του 1910.

Στη συνέχεια όμως όλα πήραν στραβό δρόμο.

Το παλίμψηστο του Αρχιμήδη χάθηκε τραγικά

Το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη επέζησε των Σταυροφοριών. Επέζησε από την άνοδο και την πτώση αυτοκρατοριών, μετακινήθηκε, ξύθηκε, κόπηκε στη μέση και αντικαταστάθηκε. Αλλά γύρω στο 1920, συνέβη κάτι που δεν μπόρεσε να ξεπεράσει.

Κατά τη διάρκεια του πολέμου μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, με την Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, το παλίμψηστο εξαφανίστηκε. «Αφαιρέθηκε από τη βιβλιοθήκη υπό μυστηριώδεις συνθήκες, πιθανώς κλάπηκε από το μοναστήρι, πιστεύεται ότι βρισκόταν στα χέρια μιας γαλλικής οικογένειας για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα», έγραψε η Miller. «Επανεμφανίστηκε ξανά το 1998, όταν ένας ανώνυμος ιδιώτης συλλέκτης στις Ηνωμένες Πολιτείες αγόρασε το έγγραφο σε δημοπρασία για 2 εκατομμύρια δολάρια».

Η πώληση δεν έγινε αβίαστα, καθώς τόσο ο Έλληνας Πατριάρχης, όσο και η Ελληνική Κυβέρνηση, προσπάθησαν να παρέμβουν, εκδίδοντας ασφαλιστικά μέτρα κατά του Οίκου Δημοπρασιών Christie’s, που είχε αναλάβει την πώληση. Με το παλίμψηστο να θεωρείται κλεμμένο αγαθό, η ελληνική κυβέρνηση υποστήριξε πως οποιαδήποτε πώληση θα ήταν παράνομη.

Δυστυχώς, οι προσπάθειες της Ελλάδας απέτυχαν, καθώς δικαστήριο στη Νέα Υόρκη αποφάνθηκε πως η εκκλησία περίμενε πολύ καιρό για να διεκδικήσει κάποια αξίωση στον πάπυρο, με την πώληση να ολοκληρώνεται κανονικά. Η αγορά του έγινε από έναν «Κύριο Β», έναν ανώνυμο δισεκατομμυριούχο από την βιομηχανία πληροφορικής και υπολογιστών. Φήμες θέλουν αυτόν αν είναι ο Jeff Bezos της Amazon.

Όμως, όσα χρήματα και αν αγοράστηκε το Παλίμψηστο, δεν ήταν το ίδιο με αυτό που είχε δει ο Heiberg το 1908. Το αντικείμενο είχε υποφέρει πολύ από τότε, σύμφωνα με το Πρόγραμμα Παλίμψηστου Αρχιμήδη. «Πρώτον, λείπουν μερικές σελίδες. Οι πιο σημαντικές είναι τρεις σελίδες που λείπουν και κάποτε περιείχαν κείμενο του Αρχιμήδη».

«Γνωρίζουμε ότι ήταν εκεί το 1908 καθώς ο Heiberg τα μετέγραφε και μάλιστα τράβηξε μια φωτογραφία ενός από αυτά», λέει το Έργο. «Απλώς δεν είναι εκεί τώρα».

Επιτέλους λίγο φως

Πριν από πάνω από 100 χρόνια, όταν ο Heiberg τράβηξε αυτές τις φωτογραφίες, πιθανότατα δεν γνώριζε τι ακριβώς είχε μπροστά του και πόσο σημαντικό είναι τελικά για το ίδιο το παλίμψηστο. Χάρη σε αυτές τις φωτογραφίες όμως, ο Gysembergh  μπόρεσε να επιβεβαιώσει τι είχε βρει, την σελίδα 123 από την Παλίμψηστο του Αρχιμήδη!

Όλα ήταν πανομοιότυπα, οι αριθμοί, τα λάθη ακόμα και η γραφή, είπε ο Gysembergh  στο France 24. Αυτό φαινόταν και με γυμνό μάτι! Τώρα, ελπίζει να του επιτραπεί να χρησιμοποιήσει πολυφασματική απεικόνιση, ώστε να ρίξει παραπάνω φως, στα μυστικά κάτω από τις προσευχές.

Ακόμα λείπουν σελίδες όμως, σε σχέση με αυτό που ήταν το 1908 και αν αυτές έχουν πέσει στα χέρια ιδιωτών ή κάποιου ιδρύματος, θα πρέπει να ελεγχθεί αν είναι κάποια από τις χαμένες σελίδες.

Ακολουθήστε το Techmaniacs.gr στο Google News για να διαβάζετε πρώτοι όλα τα τεχνολογικά νέα. Ένας ακόμα τρόπος να μαθαίνετε τα πάντα πρώτοι είναι να προσθέσετε το Techmaniacs.gr στον RSS feeder σας χρησιμοποιώντας τον σύνδεσμο: https://techmaniacs.gr/feed/.