Μπορεί η πίστη στην επιστήμη να συμβαδίζει με τα φαντάσματα και τις κατάρες; Μια νέα κοινωνιολογική μελέτη εξηγεί γιατί ο σύγχρονος ορθολογισμός δεν ξορκίζει το υπερφυσικό, αλλά του δίνει νέο χώρο.
Θα περίμενε κανείς πως σε μια εποχή απόλυτης τεχνολογικής και επιστημονικής προόδου, η πίστη στο υπερφυσικό θα είχε περάσει οριστικά στο χρονοντούλαπο της ιστορίας. Κι όμως, η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη. Μια νέα, ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα κοινωνιολογική έρευνα έρχεται να αποδείξει ότι ένας σύγχρονος άνθρωπος μπορεί κάλλιστα να εμπιστεύεται απόλυτα την επιστήμη, να αμφισβητεί τους θρησκευτικούς θεσμούς, αλλά την ίδια στιγμή να πιστεύει σε φαντάσματα, κατάρες και μάγια.
Το παράδοξο αυτό αποδεικνύει πως όταν οι άνθρωποι απομακρύνονται από την παραδοσιακή θρησκεία, δεν γίνονται απαραίτητα απόλυτοι ορθολογιστές. Συχνά, απλώς αναζητούν απαντήσεις αλλού, ειδικά για τα μεγάλα μυστήρια της ύπαρξης, έστω κι αν η ίδια η νευροεπιστήμη προσπαθεί πλέον να εξηγήσει ακόμα και το τι συμβαίνει στο μυαλό μας όταν πεθαίνουμε μέσα από μετρήσεις της εγκεφαλικής δραστηριότητας.
Τι έδειξε η έρευνα στους Αμερικανούς
Στη μελέτη με τίτλο The Magic of Secularization, που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Social Forces, οι κοινωνιολόγοι Paul Froese, Isaiah King και Ruiqian Li προσπάθησαν να χαρτογραφήσουν το πώς σκέφτεται ο σύγχρονος άνθρωπος. Ανέλυσαν λοιπόν τα δεδομένα από 1.812 ενήλικες στις ΗΠΑ, τα οποία συλλέχθηκαν μέσω της μεγάλης έρευνας Baylor Religion Survey και της Gallup.
Οι ερευνητές εστίασαν σε αυτό που ονομάζουν «κοσμικό ορθολογισμό». Με απλά λόγια, πρόκειται για τη στάση ζωής όπου κάποιος βασίζεται στην επιστήμη για να κατανοήσει τον κόσμο, βάζει την ανθρώπινη λογική πάνω από όλα στις ηθικές του αποφάσεις και επιλέγει να ερμηνεύει τα πνευματικά ζητήματα μόνος του, χωρίς καθοδήγηση από ιερείς και δόγματα. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει απαραίτητα αθεΐα. Κάποιος μπορεί να πιστεύει στον Θεό, αλλά να αρνείται να μπει σε αυστηρά θρησκευτικά καλούπια.
Λιγότερα θαύματα, περισσότερη μαγεία
Εκεί που τα πράγματα γίνονται πραγματικά ενδιαφέροντα είναι όταν οι επιστήμονες συνέκριναν αυτή τη λογική στάση ζωής με τρεις κατηγορίες υπερφυσικού, οι οποίες περιλάμβαναν τα θρησκευτικά θαύματα, τις καθημερινές δεισιδαιμονίες και τη μαγεία (φαντάσματα, κατάρες, πνεύματα, επικοινωνία με νεκρούς και πρόβλεψη του μέλλοντος). Γύρω από το τελευταίο, μάλιστα, ακόμα και η ίδια η επιστήμη έχει προσπαθήσει να δώσει απαντήσεις, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το όταν επιστήμονες μελέτησαν το προαίσθημα και την εγκεφαλική δραστηριότητα απέναντι σε μελλοντικά ερεθίσματα.
Όπως ήταν αναμενόμενο στη νέα κοινωνιολογική μελέτη, όσοι είχαν υψηλό σκορ στον ορθολογισμό γύριζαν την πλάτη στα κλασικά θρησκευτικά θαύματα. Ωστόσο, συνέβη το εξής οξύμωρο, καθώς πολλοί από αυτούς εμφανίζονταν ιδιαίτερα ανοιχτοί στη μαγεία και τις δεισιδαιμονίες.
Μάλιστα, το φαινόμενο ήταν πιο έντονο σε όσους διατηρούσαν μεν την πίστη τους στον Θεό, αλλά είχαν ανεξαρτητοποιηθεί από το αυστηρό δόγμα της εκκλησίας. Όπως εξηγεί ο ερευνητής Ruiqian Li, το 40% των ένθεων που σκέφτονταν με όρους κοσμικού ορθολογισμού έτειναν να πιστεύουν στη μαγεία. Αντίθετα, στους πιο παραδοσιακούς πιστούς, το ποσοστό αυτό έπεφτε μόλις στο 19%. Η εμπιστοσύνη στην επιστήμη, λοιπόν, δεν λειτούργησε ως ασπίδα απέναντι στο ανεξήγητο.
Γιατί συμβαίνει αυτό και η θεωρία του πνευματικού μπουφέ
Πώς γίνεται να πιστεύεις στα εργαστήρια, στον Θεό και ταυτόχρονα στα πνεύματα; Η απάντηση των ερευνητών κρύβεται στην ελευθερία επιλογής.
Οι οργανωμένες θρησκείες έχουν αυστηρούς κανόνες. Σου επιτρέπουν να πιστεύεις στα θαύματα των αγίων, αλλά καταδικάζουν αυστηρά την αστρολογία, τα μέντιουμ ή τα ξόρκια. Όταν όμως ο σύγχρονος άνθρωπος αποφασίζει ότι ορίζει ο ίδιος τι θα πιστεύει και όχι η εκκλησία, τότε απελευθερώνεται και δημιουργεί ένα δικό του, εξατομικευμένο σύστημα πίστης. Έτσι, μπορεί να παίρνει την επιστήμη για την καθημερινότητά του, τον Θεό για την ψυχή του και λίγη μαγεία για το μυστήριο της ζωής, χωρίς να νιώθει ότι όλα αυτά συγκρούονται μεταξύ τους. Άλλωστε, ούτε η ίδια η βιολογία μας δεν έχει αποκαλύψει όλα της τα μυστικά, αν αναλογιστεί κανείς πως πρόσφατα ανακαλύφθηκε ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος λάμπει κυριολεκτικά στο σκοτάδι χωρίς οι ερευνητές να γνωρίζουν ακόμη τον ακριβή λόγο.
Φυσικά, οι κοινωνιολόγοι ξεκαθαρίζουν ότι εδώ βλέπουμε μια ισχυρή συσχέτιση και όχι απαραίτητα μια απόλυτη σχέση αιτίας και αποτελέσματος, καθώς τα δεδομένα αποτελούν μια φωτογραφία της στιγμής και όχι παρακολούθηση των ίδιων ανθρώπων σε βάθος χρόνου.
Τι γίνεται στον υπόλοιπο κόσμο και το 4% της Ελλάδας
Αν νομίζετε ότι αυτά συμβαίνουν μόνο στην Αμερική, μια άλλη μεγάλη έρευνα του Pew Research Center σε 35 χώρες δείχνει ότι τα ξόρκια και οι κατάρες καλά κρατούν παγκοσμίως.
Βέβαια, η κουλτούρα κάθε λαού παίζει τεράστιο ρόλο. Στην Γκάνα, για παράδειγμα, ένα εντυπωσιακό 87% πιστεύει ότι η μαγεία μπορεί να επηρεάσει τη ζωή του, ενώ στις ΗΠΑ το ποσοστό είναι στο 30%. Ακόμα και σε κράτη που θεωρούνται πρότυπα ορθολογισμού και τεχνολογίας, όπως η Σουηδία και η Ιαπωνία, περίπου ένας στους πέντε πολίτες δηλώνει ότι πιστεύει σε υπερφυσικές δυνάμεις.
Όσο για τη χώρα μας; Στο κομμάτι που αφορά τα ωροσκόπια και τη μαντεία, οι Έλληνες εμφανίζονται τουλάχιστον στα χαρτιά αρκετά προσγειωμένοι, καθώς μόλις το 4% των ερωτηθέντων παραδέχτηκε ότι συμβουλεύεται μάντεις ή ζώδια για να δει τι του επιφυλάσσει το μέλλον.
Το συμπέρασμα, πάντως, είναι πως όσο κι αν προχωρά η επιστήμη, η ανθρώπινη ανάγκη για το μυστήριο και το υπερφυσικό δεν εξαφανίζεται. Απλώς αλλάζει μορφή και προσαρμόζεται στη σύγχρονη εποχή.
