Βαθιά μέσα στα έγκατα της Γης, σε βάθος περίπου 1,3 χιλιομέτρων, ζει ένας μικροσκοπικός οργανισμός που έχει πάρει την ονομασία «Σκουλήκι του Διαβόλου», γνωστός με την επιστημονική ονομασία Halicephalobus mephisto.
Πρόκειται για ένα σκουλήκι το οποίο ανακαλύφθηκε το 2011 σε ορυχείο χρυσού της Νότιας Αφρικής. Αποδεικνύει ίσως με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ότι η σύνθετη ζωή μπορεί να επιβιώσει ακόμη και με ελάχιστο οξυγόνο, χωρίς καθόλου ηλιακό φως.
Ουσιαστικά αλλάζει την αντίληψή μας για το πού ακριβώς υπάρχει ζωή και πού βρίσκεται το όριό της. Μέχρι τη δεκαετία του 1980, οι περισσότεροι βιολόγοι συμφωνούσαν ότι δεν υπήρχε ζωή σε βάθος μεγαλύτερο των 30 εκατοστών από το έδαφος.
Η ανακάλυψη στο υπέδαφος
Η κατάσταση άλλαξε άρδην τη δεκαετία του 1990, όταν εμφανίστηκαν οι πρώτες ενδείξεις ύπαρξης ζωής στο υπέδαφος, με βακτήρια να εντοπίζονται σε γεωτρήσεις αερίου σε βάθος 2,8 χιλιομέτρων.
Ο Gaetan Borgonie, ιδρυτής του ερευνητικού κέντρου Extreme Life Isyensya στο Βέλγιο, ήθελε να διαπιστώσει αν νηματώδη σκουλήκια θα μπορούσαν επίσης να ζουν σε τέτοια βάθη, παρά τις αμφιβολίες παλαιότερων επιστημόνων.
Το 2008, μαζί με άλλους ειδικούς σε ακραίες μορφές ζωής, επισκέφτηκε το ορυχείο χρυσού Beatrix στη Νότια Αφρική. Η ομάδα, φιλτράροντας πάνω από 6.000 λίτρα νερού θερμοκρασίας περίπου 37 βαθμών Κελσίου, εντόπισε ένα μόνο σκουλήκι.
Σε άλλα ορυχεία της Νότιας Αφρικής, φιλτράροντας πάνω από 12 εκατομμύρια λίτρα νερού, βρήκαν στη συνέχεια αρκετά διαφορετικά είδη νηματωδών, μαζί με άλλες μικροσκοπικές μορφές ζωής. Όμως, το σκουλήκι εκείνο που βρέθηκε στο ορυχείο Beatrix έγινε επιστημονικός θησαυρός.
Κατά τη διαδικασία του φιλτραρίσματος του νερού, και λίγο πριν πεθάνει, κατάφερε να αναπαραχθεί χωρίς ζεύξη και να γεννήσει οκτώ αυγά. Το 2011, οι ερευνητές αποκάλυψαν ότι αποτελεί ένα νέο είδος, δίνοντάς του το όνομα Halicephalobus mephisto, αυτό που στη συνέχεια θα έμενε γνωστό ως «Σκουλήκι του Διαβόλου».
Μηχανισμοί επιβίωσης και αστροβιολογία
Το 2019, όταν επιστήμονες αλληλούχησαν το DNA του σκουληκιού και βρήκαν έναν ασυνήθιστα υψηλό αριθμό γονιδίων που παράγουν πρωτεΐνες θερμικού σοκ, μόρια δηλαδή που προστατεύουν τις πρωτεΐνες από βλάβες λόγω ακραίων θερμοκρασιών.
Το 2024, ο Δρ. Τζον Μπραχτ (John Bracht), βιολόγος στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο της Ουάσινγκτον, μελέτησε μαζί με την ομάδα του ένα ένζυμο που ονομάζεται κυτόχρωμα οξειδάση c, βασικό συστατικό στη διαδικασία κατανάλωσης οξυγόνου για παραγωγή ενέργειας. Μέσα από σειρά πειραμάτων, ο Δρ. Bracht διαπίστωσε ότι αυτό το ένζυμο λειτουργεί μόνο σε υψηλές θερμοκρασίες. Σε θερμοκρασία δωματίου ουσιαστικά «σβήνει», επιβραδύνοντας την παραγωγή ενέργειας κάτι που εξηγεί γιατί τα σκουλήκια είναι πιο νωθρά σε ψυχρότερες συνθήκες.
Ο Αμερικανός επιστήμονας υποθέτει ότι αυτός ακριβώς ο διακόπτης μπορεί να είναι μια στρατηγική επιβίωσης, εξασφαλίζοντας ότι η αναπαραγωγή γίνεται κυρίως στο θερμότερο και ευνοϊκότερο περιβάλλον του υπεδάφους.
Η ιστορία του «Σκουληκιού του Διαβόλου» έχει μεγάλη βαρύτητα. Ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1980 θεωρούνταν αδύνατο να επιβιώσουν οργανισμοί χιλιόμετρα κάτω από την επιφάνεια χωρίς φως και οξυγόνο, σήμερα τα δεδομένα έχουν αλλάξει ριζικά.
Η ανακάλυψη αυτή αναγκάζει την επιστημονική κοινότητα να αναθεωρήσει το πόσο διαδεδομένη μπορεί να είναι η σύνθετη ζωή σε ακραία περιβάλλοντα. Τι θα συνέβαινε, άραγε, αν κάτω από την επιφάνεια ενός άλλου πλανήτη κρύβεται κάποια μορφή ζωής που δεν έχουμε ανακαλύψει ακόμη;
