Το ανθρώπινο μάτι θεωρείται ένα από τα πιο πολύπλοκα βιολογικά συστήματα που έχουν εξελιχθεί στη φύση. Ωστόσο, μια νέα επιστημονική μελέτη υποστηρίζει ότι η καταγωγή του ίσως είναι πολύ πιο απλή απ’ όσο πιστεύαμε: ένας μικροσκοπικός θαλάσσιος οργανισμός που έζησε πριν από περίπου 600 εκατομμύρια χρόνια διέθετε μόνο ένα μάτι στο κέντρο του κεφαλιού του.
Η νέα εξελικτική πρόταση δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Current Biology και επιχειρεί να εξηγήσει πώς τα δύο μάτια των σπονδυλωτών, μαζί με τον αμφιβληστροειδή τους, εξελίχθηκαν από ένα αρχέγονο φωτοευαίσθητο όργανο.
Από το κεντρικό μάτι στη διπλή όραση και την επίφυση
Σύμφωνα με τους ερευνητές από το Πανεπιστήμιο Lund και το Πανεπιστήμιο Sussex, ο κοινός πρόγονος των σπονδυλωτών ήταν ένας μικρός θαλάσσιος οργανισμός που ζούσε μέσα σε λαγούμια και τρεφόταν φιλτράροντας το νερό. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι σε ακόμα παλαιότερο εξελικτικό στάδιο ο οργανισμός αυτός διέθετε φωτοευαίσθητα κύτταρα και στις δύο πλευρές του σώματός του. Όταν όμως υιοθέτησε έναν πιο στατικό τρόπο ζωής, η ανάγκη για σύνθετη όραση μειώθηκε και αυτά τα πλευρικά οπτικά όργανα σταδιακά εξαφανίστηκαν, αφήνοντας μόνο ένα απλό κεντρικό μάτι (median eye).
Όταν οι απόγονοι αυτού του οργανισμού απέκτησαν ξανά ενεργό τρόπο ζωής, χρειαζόταν καλύτερη όραση για τον εντοπισμό τροφής και θηρευτών. Η νέα θεωρία υποστηρίζει ότι η εξέλιξη δεν δημιούργησε ένα εντελώς νέο οπτικό σύστημα. Αντίθετα, αξιοποίησε το ήδη υπάρχον κεντρικό μάτι, το οποίο σταδιακά αναδιοργανώθηκε και διαχωρίστηκε στους δύο αμφιβληστροειδείς που γνωρίζουμε σήμερα.
Παράλληλα, το ίδιο αρχέγονο όργανο φαίνεται πως έδωσε την εξελικτική βάση και για την επίφυση (pineal gland), το μικρό όργανο του εγκεφάλου που ρυθμίζει τον κιρκάδιο ρυθμό μέσω της παραγωγής μελατονίνης. Οι ερευνητές βασίστηκαν σε συγκρίσεις ανάμεσα σε διαφορετικά είδη ζώων και στη δομή των φωτοευαίσθητων κυττάρων κατά την εμβρυϊκή ανάπτυξη, ενισχύοντας παλαιότερες επιστημονικές μελέτες για την εξέλιξη των σπονδυλωτών.
Τα όρια του θεωρητικού μοντέλου και η σημασία της ανακάλυψης
Η συγκεκριμένη μελέτη δεν αποδεικνύει οριστικά την εξελικτική πορεία του ανθρώπινου ματιού, καθώς πρόκειται για ένα θεωρητικό μοντέλο που βασίζεται σε σύγχρονα βιολογικά δεδομένα και όχι σε παλαιοντολογικά απολιθώματα. Παρ’ όλα αυτά, προσφέρει μια ιδιαίτερα συνεκτική επιστημονική εξήγηση για το πώς ένα τόσο περίπλοκο όργανο μπορεί να εξελίχθηκε σταδιακά, χωρίς να χρειαστεί η φύση να ξεκινήσει από το μηδέν.
Εφόσον η θεωρία επιβεβαιωθεί από μελλοντικές έρευνες, το όργανο που επιτρέπει την όραση και ο βιολογικός μηχανισμός που ρυθμίζει τον κιρκάδιο ρυθμό φαίνεται να μοιράζονται μια κοινή εξελικτική αφετηρία από ένα απλό φωτοευαίσθητο όργανο πριν από 600 εκατομμύρια χρόνια.
